Czym jest promieniowanie UV i jak wpływa na skórę?

Kobieta w okularach przeciwsłonecznych wystawiona na promieniowanie UV
13.03.2025

Promieniowanie UV codziennie oddziałuje na naszą skórę. Choć wspomaga syntezę witaminy D, nadmierna ekspozycja może prowadzić do fotostarzenia, poparzeń i zwiększonego ryzyka nowotworów. Dowiedz się, jakie są rodzaje promieniowania UV i jak skutecznie się przed nim chronić. 

Czym jest promieniowanie UV? 

Promieniowanie UV (ultrafioletowe) to niewidzialne promieniowanie elektromagnetyczne, którego głównym naturalnym źródłem jest słońce oraz (w mniejszym zakresie) inne gwiazdy. 

Choć Ziemia jest chroniona przed nadmiarem promieniowania UV dzięki warstwie ozonowej, jej postępująca degradacja sprawia, że coraz większa ilość promieni dociera do atmosfery.

To może wiązać się z wzrostem negatywnego wpływu na skórę i organizm człowieka. 

Rodzaje promieniowania słonecznego 

Promienie UV to tylko niewielka część promieni słonecznych, która dociera do powierzchni Ziemi. W zależności od długości fali, można je podzielić na trzy rodzaje: 

  • UVA - najdłuższe fale, 
  • UVB - średniej długości fale, 
  • UVC - najkrótsze fale. 

Każde z tych rodzajów promieniowania oddziałuje na nas w nieco w inny sposób, dlatego warto znać ich właściwości i odpowiednio się przed nimi chronić. 

Promieniowanie UVA - starzenie się skóry

  • działa stale przez cały rok, niezależnie od pogody;
  • przenika przez chmury i szyby;
  • dociera do głębokich warstw skóry (skóry właściwej).
  • może osłabiać układ odpornościowy, zakłócając jego funkcjonowanie oraz wywoływać reakcje fotoalergiczne i fototoksyczne;

UVA sprzyja powstawaniu wolnych rodników, uszkadza kolagen i elastynę, co prowadzi do fotostarzenia, stąd litera “A” w jego nazwie - od aging – starzenie.

Nie powoduje oparzeń, dlatego jego działanie często pozostaje niezauważone, a skutki widoczne są dopiero po latach.

Promieniowanie UVB – oparzenia i opalanie

  • dociera do powierzchni ziemi ze zmiennym natężeniem - największe jest w porach wiosennych i letnich;
  • działa głównie na poziomie naskórka;
  • pobudza produkcję melaniny, wpływając na proces opalania oraz stymulację wytwarzania witaminy D;
  • jest jednym z czynników odpowiedzialnych za przebarwienia skórne i zmiany pigmentacyjne;
  • w głównej mierzed odpowiada za oparzenia słoneczne - litera “B” w tym skrócie oznacza “burning”, czyli oparzenie.

 

Długotrwała ekspozycja zarówno na promieniowanie UVB, jak i UVA może zwiększać ryzyko infekcji oraz prowadzić do modyfikacji DNA komórek skóry, co zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów. Może też podrażniać rogówkę i spojówkę, a tym samym prowadzić do uszkodzeń wzorku.  

 

Promieniowanie UVC

  • potencjalnie najsilniej uszkadza DNA
  • jest niemal całkowicie pochłaniane przez warstwę ozonową

UVC nie dociera do powierzchni Ziemi, dlatego nie stanowi bezpośredniego zagrożenia w warunkach naturalnych. Wykorzystuje się je natomiast w medycynie i przemyśle do sterylizacji.

Rodzaje promieniowania - Ekspert radzi

Wyróżnia się trzy rodzaje promieniowania UV: UVA, UVB i UVC. Każde oddziałuje na ludzki organizm w nieco innych sposób. - dr hab. n. med., prof. uczelni Magdalena Ciążyńska

Infografika przedstawiająca głębokość docierania promieniowania UV do skóry.

Od czego zależy natężenie promieniowania UV? 

Natężenie promieniowania UV zmienia się w zależności od miejsca, pory roku, pory dnia oraz warunków atmosferycznych. Najwyższe wartości obserwuje się zwykle w okolicach południa – latem nawet od 20 do 30% dziennej dawki promieniowania UV dociera do ziemi między 11:00 a 13:00, a aż 75% między 9:00 a 15:00 (za: https://www.iarc.who.int/) .

Na intensywność promieniowania UV docierającego do powierzchni Ziemi wpływają przede wszystkim:

  • Szerokość geograficzna – im bliżej równika, tym wyższe roczne dawki UV;
  • Wysokość nad poziomem morza – natężenie promieniowania wzrasta o ok. 4% na każde 300 m wysokości, zwiększając tym ryzyko oparzeń słonecznych. 
  • Powierzchnia odbijająca UV – śnieg może odbić nawet 85% UV, a woda 5–10% (odbite promienie mogą uszkadzać skórę podobnie jak bezpośrednie);
  • Zachmurzenie – chmury, w zależności od gęstości, grubości i rodzaju, mogą częściowo ograniczać ilość docierającego UV;
  • Zanieczyszczenie powietrza – smog, podobnie jak chmury, może ograniczać ilość promieniowania UV docierającego do powierzchni Ziemi. 

(za: https://www.iarc.who.int/) 

 W regionach o klimacie umiarkowanym natężenie promieniowania znacząco różni się w zależności od pory roku, podczas gdy w pobliżu równika te zmiany są znacznie mniej odczuwalne

Postaw na odpowiednią ochronę przed UV i wybierz krem z filtrem

Indeks UV – co oznacza i dlaczego warto go sprawdzać?

Indeks UV to wskaźnik określający natężenie promieniowania ultrafioletowego w danym miejscu i czasie. Informuje, jak silne jest promieniowanie słoneczne i jakie może mieć skutki dla skóry. Jego wartość jest często podawana w prognozach pogody, zwłaszcza latem, aby ułatwić ocenę ryzyka ekspozycji na słońce. 

Indeks UV ma wartości od 0 do 11+, gdzie im wyższy wskaźnik, tym większe zagrożenie dla skóry. Już przy poziomie 3 zaleca się stosowanie ochrony przeciwsłonecznej, takiej jak filtry UV, okulary przeciwsłoneczne i nakrycia głowy. 

Regularne sprawdzanie indeksu UV pozwala lepiej dostosować środki ochrony i unikać szkodliwego działania promieniowania. 

 

Więcej informacji na ten temat znajdziesz tutaj: Indeks UV – mała liczba, wielka różnica dla Twojej skóry

Ochrona oczu przed UV - Ekspert radzi

Chroń nie tylko skórę, ale i oczy – noś okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV i polaryzacją, aby zapobiegać podrażnieniom i chronić wzrok. Soczewki z filtrem to również dobra opcja. - dr hab. n. med., prof. uczelni Magdalena Ciążyńska

Czy promieniowanie UV występuje w nocy?

Indeks UV wynosi 0 po zmroku, a w tropikach na dużych wysokościach może sięgać 15-16 przy bezchmurnym niebie. Największe natężenie UV występuje w południe, a jego intensywność maleje wraz z zachodem słońca. 

UVA_UVB.png

Promieniowanie podczerwone (IR) i HEV 

Istnieją jeszcze dwa typy promieniowania, o których warto wspomnieć. Jest to promieniowanie podczerwone (IR) i promieniowanie HEV, czyli światło niebieskie. 

Promieniowanie podczerwone (IR)

Wnika w skórę powodując uczucia ciepła lub gorąca. Może:

  • przyczyniać się do powstawania podrażnień,
  • zwiększać ilość wolnych rodników, które uszkadzają kolagen,
  • wysuszać skórę,
  • przyczyniać się do jej przyspieszonego starzenia.

Jednak obiektywnie rzecz ujmując, aby ekspozycja na IR mogła wyrządzić rzeczywiste szkody, musiałaby być naprawdę intensywna i długotrwała.

Promieniowanie HEV (światło niebieskie)

Jest emitowane przez nowoczesne źródła światła oraz ekrany (komputery, laptopy, tablety, smartfony itp.), ale stanowi również naturalny składnik promieniowania słonecznego. Nadmierna ekspozycja zwiększa wyzwalanie wolnych rodników, które wpływają na starzenie się skóry i utratę jej elastyczności. Zbyt mocne wystawienie na emisję tego światła może również powodować problemy ze snem i mieć szkodliwe działanie na oczy.

Coraz częściej stosuje się filtry HEV w okularach, ale mogą być one również dodawane do kosmetyków, by zapewnić skórze jeszcze lepszą ochronę. 

Jak się chronić przed negatywnymi skutkami promieniowania UV? 

Aby skutecznie ograniczyć wpływ promieniowania UV na skórę i organizm, warto łączyć ochronę kosmetyczną, mechaniczną i zdrowe nawyki. Najlepsze efekty daje regularność i dopasowanie ochrony do warunków ekspozycji.

Warto: 

  • wybierać kosmetyki z szerokim spektrum ochrony (UVA i UVB) – samo SPF informuje o ochronie przed UVB, ale warto zwrócić uwagę na inne oznaczenia na produkach przeciwsłonecznych, jak PA lub PPD dla ochrony przed UVA; 
  • regularnie reaplikować SPF (co 2-3 godziny) - szczególnie po kąpieli lub intensywnym wysiłku fizycznym 
  • dbać o odpowiednią pielęgnację skóry; 
  • zadbać o odpowiednie nawodnienie organizmu - pić ok. 1,5-2 litrów wody dziennie; 
  • stosować dietę bogatą w antyoksydanty (witamina C, E, beta-karoten), które wspierają naturalną barierę skóry przed promieniowaniem; 
  • latem unikać nadmiernej i bezpośredniej ekspozycji na słońce w godzinach szczytu (od 10:00-15:00) bez fotoprotekcji; 
  • zadbać o przewiewną odzież, nosić nakrycia głowy i okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV; 
  • unikać korzystania z solarium – sztuczne promieniowanie UV przyspiesza starzenie skóry i zwiększa ryzyko złośliwych nowotworowych zmian skórnych, np. czerniaka; 
  • obserwować skórę i znamiona u specjalisty – regularne badanie zmian skórnych u dermatologa przed i po każdym sezonie wakacyjnym pozwala wykryć niepokojące sygnały już na wczesnym etapie. 

Stosowanie tych zasad pozwala znacząco zmniejszyć ryzyko oparzeń, fotostarzenia i innych skutków nadmiernej ekspozycji na słońce.

Ochrona przed promienowaniem - Ekspert radzi

Jeśli spędzasz dużo czasu przy oknie, stosuj SPF również w domu – promieniowanie UVA przenika przez szyby i może negatywnie wpływać na skórę nawet bez bezpośredniej ekspozycji na słońce. - dr hab. n. med., prof. uczelni Magdalena Ciążyńska

FAQ – najczęstsze pytania o promieniowanie UV

Czy promieniowanie słoneczne i UV to to samo?

Nie. Promieniowanie słoneczne to ogólne określenie całego promieniowania emitowanego przez słońce. Obejmuje ono światło widzialne, promieniowanie podczerwone (IR) oraz promieniowanie ultrafioletowe (UV). Promieniowanie UV jest więc tylko jedną z części promieniowania słonecznego - tą, która ma największy wpływ na skórę.

Czy promieniowanie UV działa w pochmurne dni?

Tak. Promieniowanie UVA przenika przez chmury i dociera do skóry nawet przy zachmurzeniu. UVB jest częściowo blokowane przez chmury, choć nie całkowicie - dlatego także w pochmurne dni może dochodzić do uszkodzeń skóry.

Czy promieniowanie UV przenika przez szyby?

Częściowo. Promieniowanie UVA przenika przez szyby i może oddziaływać na skórę w pomieszczeniach oraz w samochodzie. UVB jest w dużej mierze zatrzymywane przez szkło.

Czy promieniowanie UV występuje zimą?

Tak. Jego natężenie jest niższe niż latem, ale nadal oddziałuje na skórę.

Czy promieniowanie UV przechodzi przez ubranie?

Częściowo tak. Zwykła odzież może ograniczać dostęp promieniowania UV do skóry, ale nie zawsze blokuje je całkowicie. Cienkie, jasne i luźno tkane materiały przepuszczają więcej promieni niż ciemne, grubsze tkaniny o zwartym splocie. Najlepszą ochronę zapewniają ubrania z oznaczeniem UV Protection (UPF), które zostały zaprojektowane z myślą o ochronie przed słońcem.

Bibliografia

  1. G. Panek, B. Malara, Wpływ oddziaływania promieniowania ultrafioletowego oraz fotoprotekcji na proces starzenia się skóry. Ocena świadomości kosmetyczek i kosmetologów, Wydział Medyczny, Górnośląska Wyższa Szkoła Handlowa im. Wojciecha Korfantego w Katowicach, ul. Harcerzy Września 3, 40-659 Katowice, https://aestheticcosmetology.com/wp-content/uploads/2021/06/ACM-2021-03-vJ-Panek.pdf [data dostępu: 04.03.25].
  2. Mgr chemii kosmetycznej, kosmetolożka M. Krzyżostan, Ochrona przeciwsłoneczna Fakty i mity na temat działania filtrów słonecznych  https://cnb.drirenaeris.com/wp-content/uploads/2020/06/543d93f512746fe022b22cbc0233f7ab.pdf [data dostępu: 04.03.25].
  3. Łastowiecka-Moras E. , Bugajska J., Naturalne promieniowanie UV a przedwczesne starzenie się skóry człowieka, https://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-article-BPC1-0002-0021 [data dostępu: 04.03.25].
  4. Węgłowska J., Milewska A.: Pozytywne i negatywne skutki promieniowania słonecznego. Postępy kosmetologii 2011, 2, vol. 2, 93-97.
  5. Kołaczek A.: Ochrona skóry przed blue light. Chemia i Biznes. Rynek Kosmetyczny i Chemii Gospodarczej, 2018, 4.
  6. Kiedy słońce jest najsilniejsze? https://cancer-code-europe.iarc.fr/index.php/pl/12-sposobow/narazenie-na-oddzialywanie-promieniowania-slonecznego-uv/3715-kiedy-slonce-jest-najsilniejsze [data dostępu: 04.03.25]. 

Czytaj również

Kategorie